Қорықтар
Шығыс Қазақстанның ерекше қорғалатын табиғи аумақтары
Шығыс Қазақстанда қорықтық аумақтар құру қажеттілігі туралы мәселе өткен ғасырдың басында профессор Г.А. Кожевниковтың, академик М.П. Бородиннің және басқа да ғалымдардың идеяларының ықпалымен көтерілді. 1913 жылы Ақмола–Семей жер өңдеу және мемлекеттік мүлік басқармасы жанындағы Орман кеңесінің бірінші сессиясында алғаш рет қорғауды қажет ететін табиғи аумақтар белгіленді. Олардың көпшілігі орман шаруашылығы нысандары болды. Сонымен қатар Зайсан қазаншұңқырындағы Қара Ертіс өзенінің учаскесін жабайы қабанның паналау орны және сібір елігінің қыстайтын мекендерінің бірі ретінде табиғат ескерткіші деп жариялау ұсынылды. Сондай-ақ Қара Бирюк төбесінің маңы — сайғақтың негізгі таралу аймағы ретінде қарастырылды. Сауыр жотасында Теректі шатқалы тянь-шань шыршасының табиғи түрде сақталған жалғыз тоғайы ретінде құнды табиғи нысан деп танылды, ал Оңтүстік Алтайда Темір-Қаба, Арасан-Қаба өзендерінің аңғарлары, Бұғымүйіз шатқалы мен Күршім өзенінің жоғарғы ағысы өңірге тән табиғи ландшафтар ретінде белгіленді. Алайда бұл аумақтарды іс жүзінде сақтау жолға қойылмады.
1923 жылы Өскемен уезінде үш жыл мерзімге суда жүзетін құстарды қорғау мақсатында өңірдегі алғашқы қорықша құрылды. Кейінірек Қара Ертістің сағалық бөлігі (Зайсан уезі) қорық деп жарияланды. Алайда Шығыс Қазақстан үшін екі резерват жеткіліксіз болып шықты. Осыған байланысты 1930-жылдардың соңында аумаққа далалық зерттеулер жүргізіліп, 1940 жылдың тамызында Зырян және Катонқарағай аудандарында екі қорық ұйымдастыру туралы шешім қабылданып, олардың аумағында аң аулауға тыйым салынды.
Өңірдегі заманауи қорықтар желісін құру 1960-жылдардан басталды. 1968 жылы қыстап шығатын еліктерді қорғау мақсатында Тарбағатай (Базарка мен Шорға өзендері аралығы) және Құлұджын (Қызылқұм құмдары, Тлеу-Қабыл және Құлұджын өзенінің жайылмасы) мемлекеттік зоологиялық қорықшалары (286 мың га) 10 жыл мерзімге құрылды. Сол жылы Қалба жотасының солтүстік макробеткейіндегі оқшау орналасқан самырсын-тоғайы «Синегор самырсын тоғайы» табиғат ескерткіші деп жарияланды.
1976 жылы Қазақстан Алтайындағы алғашқы Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы (71,4 мың га) екі шақырымдық қорғау аймағымен (30,0 мың га) құрылды. Оның мақсаты — Оңтүстік Алтайдың физикалық-географиялық провинциясына тән табиғи кешендерді табиғи күйінде сақтау. 1978 жылы дәрілік өсімдіктерді (шырғанақ, итмұрын, долана) қорғау мақсатында «Қаратал құмдары» және «Төменгі Тұрғұсұн» (тиісінше 1,3 және 2,2 мың га) ботаникалық қорықшалары құрылды. Тарбағатай және Құлұджын қорықшаларының жұмыс мерзімі тағы 10 жылға ұзартылды.
1979 жылы «Рахман бұлақтары» профилакторийінің дамуына байланысты сол атаумен ботаникалық-геологиялық қорықша (109,1 мың га) құрылды. Оның негізгі қызметі — емдік-сауықтыру қызметіне қолайлы ландшафтар мен табиғи ресурстарды қорғау. Сол кезеңде Тархан қимасы (2,0 га) облыстық маңызы бар геологиялық ескерткіш, ал Асу-Бұлақ өзені аңғарындағы пегматит кен алаңы (360 га) геологиялық-минералогиялық қорықша болып жарияланды. Алайда соңғысы заңды түрде рәсімделмегендіктен қазіргі кезде жұмыс істемейді.
1982 жылы облыстық маңызы бар төрт геологиялық табиғат ескерткіші (әрқайсысы 2 га) құрылды: «Ашутас», «Қиын-Керіш», «Отты адырлар», «Көгілдір бұғаз». Құлұджын қорықшасының аумағы Құлұджын мен Үлкен Бөкен өзендерінің атырауын қосу арқылы 3,4 мың га-ға ұлғайтылды. 1983 жылы Тарбағатай қорығы сирек кездесетін жануарлар шоғырланған Маңырақ жотасы мен Шілікті ойпатына көшірілді.
1986 жылы бес қорықша мен «Синегор самырсын тоғайы» табиғат ескерткіші республикалық маңызы бар мемлекеттік қорықшалар мен ескерткіштер мәртебесін алды. Марқакөл қорығының аумағы 75 мың га-ға дейін кеңейтіліп, оған көл акваториясының бір бөлігі мен Тополевка өзенінің учаскелері қосылды.
1992 жылы Қазақстанның шығысындағы екінші табиғи қорық — Батыс Алтай мемлекеттік табиғи қорығы (56 078 га) Ақ және Қара Үбі өзендерінің жоғарғы ағысында құрылды.
2001 жылдың шілдесінде Шығыс Қазақстан облысындағы алғашқы Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи саябағы (647 477 га) ұйымдастырылды. Саябақ құрудың мақсаты — Оңтүстік Алтайдың бірегей, эталондық табиғи кешендерін, табиғи және мәдени мұра нысандарын сақтау; ғылыми зерттеулер жүргізу; қоршаған ортаның жай-күйін бақылау; рекреациялық қызметті дамыту. Осы жылы, 2001 жылғы 27 маусымдағы №877 Үкімет қаулысымен Қазақстан Республикасындағы республикалық маңызы бар мемлекеттік қорығы мен табиғат ескерткіштерінің тізімі бекітілді.
2003 жылдың қаңтарында Ертіс өңірінің құрылымдық-таспалы қарағайлы ормандарын сақтау және қалпына келтіру мақсатында «Семей орманы» мемлекеттік орман табиғи резерваты (665 502 га) құрылды.
Осылайша, Шығыс Қазақстандағы қазіргі ерекше қорғалатын табиғи аумақтар жүйесіне мыналар кіреді:
- Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы;
- Батыс Алтай мемлекеттік табиғи қорығы;
- Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы;
- Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі;
- Тарбағатай мемлекеттік табиғи зоологиялық қорықшасы;
- Құлұджын мемлекеттік табиғи зоологиялық қорықшасы;
- Төменгі Тұрғұсұн мемлекеттік табиғи ботаникалық қорықшасы;
- «Қаратал құмдары» мемлекеттік табиғи ботаникалық қорықшасы;
- «Синегор самырсын тоғайы» табиғат ескерткіші;
- Алтай ботаникалық бағы.