Павел Николаевич Васильев (1910–1937), ақын, прозашы, аудармашы
Павел Васильевтің (1909–1937) шығармашылығы оқырманға оның қаза тапқанынан бірнеше ондаған жылдар өткен соң ғана жетті. 1960–70 жылдары ақынның өмір жолы мен шығармашылық мұрасын жаңғыртқан алғашқы монографиялық еңбектер жарық көрді. Т. Мадзигон, А. Михайлов, П. Выходцев, П. Косенко еңбектері Васильевтің бірегей дарынын терең әрі жүйелі зерттеудің бастауына айналды.
Павел Николаевич Васильев 1910 жылдың 5 қаңтарында (ескіше 1909 жылғы 23 желтоқсанда) Ұлы Даланың дәл жүрегінде, Еуразияның үлкен керуен жолында орналасқан Зайсан қаласында дүниеге келді. Балалық шағын Павлодарда өткізді. 16 жасында мектепті бітірген соң ата-анасының үйінен алыста өзін іздеу жолына шықты. Шамамен үш жылға созылған бұл «университеттерінде» әлемді тануға деген құлшыныс пен білімге, мәдениетке ұмтылыс, түрлі қызықты кәсіптерді игеру бір-бірімен ұштасып жатты (Владивосток университетінің Шығыс тілдері факультетінде жапон бөлімінің студенті, шхунадағы теңізші, алтын іздеуші, тундрада каюр, орман өзенінде ағаш ағызушы, клуб қызметкері, газет қызметкері және т.б.).
Зерттеушілер бұл «алтын іздеу» жылдарын ақынның қалыптасу кезеңі деп бағалайды. Осы үш жылдық саяхаттан Васильев мол рухани олжамен оралды.
Ақындыққа ерте кірісті (алғашқы өлеңін 11 жасында жазған), өмірінің соңына дейін шығармашылық қарқыны өте жоғары болды. Ұзын-сонар мәтіндерді құрап, жаттап, кейін оларды еркін оқып беру оған еш қиындық туғызбаған.
Өлеңдерін тамаша оқуы оның есімін олардың жариялануынан бұрын-ақ әдеби ортада танытты. «Комсомольская правда» редакциясы оны жылы қабылдады, көп ұзамай мұнда ақынның «Прииртышские станицы» топтамасы жарық көрді (кейін «Там, где течет Иртыш» деген атаумен белгілі болды). Осылайша қазақ даласы мен Батыс Сібірге арналған, поэзияда бұрын болмаған жаңа тақырып орталық басылымдарда алғаш танылды.
Туған даланың сыйлаған табиғи таланты, поэтикалық сөздің ғажайып музыкалығы мен бейнелілігі бүгінге дейін өз құдіретін жоғалтқан жоқ. Белгілі кинорежиссер А. Михалков-Кончаловский былай деп жазды:
«Қырғыз және Қазақ елімен таныстығым 1937 жылы қаза тапқан аса көрнекті ақын П. Васильевтің шығармашылығынан басталды. Оның “Қырғыз-қазақ әндері” мен “Тұз көтерілісі” поэмасы ерекше әсер етті… Оның поэтикалық мәдениетінің биіктігі оған ұлттық реңкті игеріп, шын мәнінде өзіндік көркемдік форманы жасауға мүмкіндік берді».
Павел Васильевтің таланты аса қуатты, мол, тіпті шамадан тыс деуге болады. Өмірге деген шексіз құштарлық пен шынайы өмір қайшылықтарын трагедиялық қабылдау оның дүниетанымының өзегін құрайды. Васильев лирикасы жермен – тек өзінің тамыры ғана емес, бүкіл болмысымен байланысқан.
Орыс поэзиясының төл перзенті бола тұра, ол Мәскеуде жүргенде де өз Отаны – «көк аспаны төніп тұрған» қазақ даласын, «жасыл сулы» Ертісті, Зайсанды жырлаудан танған жоқ.
Павел Николаевич қазақ тілін жақсы меңгерген, бұл оның поэтикалық қолтаңбасының өзіндік ерекшелігін қалыптастырды. Бұл ерекшелік оны ХХ ғасырдың 30-жылдарындағы қуатты орыс ақындары арасынан даралап тұрады.
Дала бейнесі – қазақ поэзиясының басты символдарының бірі. Васильевтің көптеген өлең жолдары Даланың әсерінен туған. Солардың ішіндегі ең лирикалық, анаға деген перзенттік сезіммен жазылған туынды – «Родительница степь».
Туған жер, үй, ана туралы сағыныш – Васильев шығармашылығының басты лейтмотиві. Ол не жазса да, бұл образдар оның жанының тереңінде бірге жүреді. Бұл – оның ішкі сүйеніші, болмыс өзегі, ақындық даусын өмірге арналған мәңгілік гимнге айналдырған рухани тірек. Бұл гимн оның жүрегінде барлық қиындықтарға қарамастан өшпестен жаңғырып тұрады.
Борис Пастернак Васильевтің талантын «шексіз» деп бағалаған.
Павел Васильев антикеңестік ақын болған жоқ, бірақ ол кеңестік те болмады – бұл ерекшелікті біз толық түсіне бастағандаймыз. Ол көп нәрсені істеп үлгермеді, бірақ поэзияда да, өмірде де оның шынайылықты сезінуі аса жоғары, пушкиндік деңгейде еді. Ақын бойындағы «дала таңбасы» – Ұлы Даланың рухани мөрі – орыс поэзиясының ең жақсы беттерінде өшпей сақталып, орыс және қазақ мәдениеттерінің жақындасуына сенімді бағдар болып қала береді.
