Оралхан Бөкей

Оралхан Бөкей (1943–1993) – журналист, жазушы, драматург, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі.

Оралхан Бөкей 1943 жылдың 28 қыркүйегінде Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданының Шыңғыстай ауылында дүниеге келді. 1969 жылы С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірді.

Еңбек жолын Большенарым аудандық «Еңбек туы» газетінде бастады. Кейін «Коммунизм туы» (қазіргі «Дидар») газетінде әдеби қызметкер болды. Алматыға көшкен соң жастар газеті «Лениншіл жас» және «Жұлдыз» журналы редакцияларында жұмыс істеді. 1991–1993 жылдары — «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы.

Алғашқы шығармалар жинағы — «Қамшыгер» 1970 жылы жарық көрді. Кейін «Үркер», «Қайдасың, қасқа құлыным», «Мұзтау», «Ән салады шағылдар», «Үркер ауып барады», «Біздің жақта қыс ұзақ» атты әңгіме-повестер жинақтары, «Өз отыңды өшірме», «Атау кере» романдары, «Құлыным менің» пьесалар жинағы, «Өнерге өлердей ғашық едім» эсселер жинағы шықты. «Алданған ұрпақ» атты роман-трилогиясы аяқталмай қалған.

Оның шығармашылығындағы мәңгілік тақырыптар – адам мен табиғат, өмір мен өлім, жалғыздық пен жалпыадамзаттық байланыс, адамдар арасындағы туыстық пен ізгілік. Кейіпкерлері – туған Шығыс Қазақстан өлкесінің тұрғындары: Катонқарағайдың кең даласы, бұлақ ағысты, ақ көбік Бүқтырма, жарық нұрға толы Марқакөл маңының адамдары.

О. Бөкейдің кейіпкерлері – шағын разъездер мен алыс ауылдардың тұрғындары, шопандар, сәулетшілер, орманшылар. Олардың бойында ұлттық мінез айқын, рухани әлемі бай, дара болмыс бар.

«Құлыным менің», «Текетірес», «Қар қызы», «Зымырайды поездар», «Жау тылындағы бала», «Мен сізден қорқамын» пьесалары республикалық және облыстық театрларда қойылды. Жазушы шығармалары бойынша «Кербұғы» (реж. М. Смағұлов, 1985), «Сайтан көпір» (реж. Д. Манабаев, 1986) көркем фильмдері түсірілді. 1986 жылы Б. Аюханов қойған «Кербұғы» балеті сахналанды.

Оралхан Бөкейдің қазақ тіліндегі повестер мен әңгімелері орыс тіліне аударылып, «След молний» (1978), «Поющие барханы» (1981), «Крик» (1984), «Поезда проходят мимо» (1985), «Человек – олень» (1987) жинақтары жарық көрді.

Оның көптеген шығармалары ТМД елдері мен шетел халықтарының тілдеріне де аударылған.

Оралхан Бөкей – Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының (1976), Н. Островский атындағы Бүкілодақтық әдеби сыйлықтың (1978), Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының (1986) лауреаты.

Мемлекеттік марапаттары: «Құрмет белгісі» ордені, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет грамотасы. Катонқарағай ауданының Құрметті азаматы.

Оралхан Бөкей 1993 жылдың 17 мамырында Үндістан астанасы Дели қаласындағы қонақүйде қайтыс болды. Алматы қаласында жерленген.

2012 жылы «Бір ел – бір кітап» республикалық акциясы аясында қазақстандықтар жазушы, Мемлекеттік сыйлық иегері Оралхан Бөкейдің шығармаларын оқыды.

Шығыс Қазақстан облысында жазушының есімі берілген 4 қазақ мектебі бар: Белқарағай ауылы, Ақтау ауылы (Ұлан ауданы), Глубокое кенті және Өскемен қаласы.

2016 жылы Өскемен қаласы әкімдігінің «Оралхан Бөкей атындағы орталықтандырылған кітапхана жүйесі» КММ-іне жазушының есімі берілді.

Алматы мен Өскемен қалаларында Оралхан Бөкей атындағы көшелер бар.

2003 жылы жазушының туғанына 60 жыл толуы қарсаңында Катонқарағай ауданының Шыңғыстай ауылында Оралхан Бөкейдің мұражай үйі ашылды. Балалық шағы өткен үйдің алдына мүсінші Владимир Самойлов жасаған бюст орнатылды.

Шығыс Қазақстан облысында Оралхан Бөкейге арналған тағы үш ескерткіш бар: екеуі Өскемен қаласында, бірі Катонқарағай ауылында.

Жазушының 70 жылдығына орай оның барлық шығармаларының жетітомдық жинағы жарық көрді.

2013 жылы «Қазақфильм» киностудиясы жазушының өмірі туралы «Кербұғы» атты деректі фильм түсірді (сценарий авторы – Жұмаділ Әділбаев, режиссер – Анатолий Лаптев).

Кітаптар – Книги:

  • Бөкей, О. Екі томдық таңдамалы шығармалар [Мәтін] / О. Бөкей. – Алматы : Жазушы, 1994.

Т. 1: Повестер. – Алматы : Жазушы, 1994.

  • Бөкей, О. Екі томдық таңдамалы шығармалар [Мәтін] / О. Бөкей. – Алматы: 1996.

Т. 2: Өз отыңды өшірме. Атау кере. – Алматы: 1996. – 496 б.

  • Бөкей, О. Шығармалары [Мәтін] / О. Бөкей. – Астана : Фолиант, 2013-2014.

Т. 1: Атау кере : роман және повестер.- Астана : Фолиант, 2013. – 432 б.

  • Бөкей, О. Алтай хикаялары [Мәтін] : әңгiмелер мен повестер / О. Бөкей. – Алматы : Шәкiрт, 2007.- 176 б.
  • Бөкей О. Ауыл хикаялары [Мәтін] : әңгімелер / О. Бөкей. – Алматы : Өлке, 2019. – 112 б. – (Жасөспірімдер кітапханасы).
  • Бөкей, Оралхан. Жетім бота. Қар қызы. Мұзтау [Мәтін] : повестер / О. Бөкей. – Алматы : Өлке, 2019. – 432 б. – (Жасөспірімдер кітапханасы).
  • Бөкей, О. Кербұғы [Мәтін] : әңгімелер мен повесть / О. Бөкей . – Алматы : Атамұра, 2003. – 204 б.
  • Бөкей, О. Қайдасың, қасқа құлыным [Мәтін] : повестер, әңгімелер / О. Бөкей. – Астана : Елорда, 1999. – 328 б.
  • Бөкей, О. Қар қызы [Мәтін] : хикаяттар / О. Бөкей; құраст. Р. Мәжитқызы. – Алматы : Раритет, 2008. – 280 б.
  • Бөкей, О. Тоқадан қалған тұяқ [Мәтін] : әңгімелер / О.  Бөкей. –  Астана : Таным, 2003. – 80 б.
  • Бөкей, О. Өз отынды өшiрме [Мәтін] / О. Бөкей. – Алматы: Өнер, 2010.- 384 б.
  • Бокеев, Оралхан. Ардак [Текст] : рассказы : пер. с каз. А. Ким / О. Бокеев. – Жидебай. Токио. Пекин. Лондон. : Международный клуб Абая, 2002. – 48 с.
  • Бокеев, Оралхан. Камчигер [Текст] : рассказ / О. Бокеев ; пер. Р. Сейсенбаев // Amanat . – 2009. – № 5. – С. 83 – 93.
  • Бокеев, Оралхан. Поезда идут мимо [Текст] : роман, повесть: пер. с каз. / О. Бокеев. – Алматы : Жазушы, 1985. – 400 с.
  • Бокеев, Оралхан. Человек – Олень [Текст] : повести и рассказы: пер. с каз. / О. Бокеев. – Астана : Аударма, 2011. – 568 с .

Литература о творчестве О. Бокея:

Книги:

  • Алтайдың асқақ жыршысы [Мәтін] : жазушы О. Бөкейдің туғанына 70 жыл толуына арналған әдістемелік ұсыныс / құраст. Р. Н. Пазылова. – Алматы : Жамбыл атындағы МЖК, 2012. – 20 б.
  • Біздің Оралхан [Мәтін] : шығармалары, естеліктер, мақалалар, арнаулар / алғы сөз авт. Д. Әшімханұлы. – Алматы : Орхон, 2013. – 392 б.
  • Джуанышбеков, Нурболат. Оралхан Бокеев [Текст] : (1943 – 1992): очерк о жизни и творчестве / Н. Джуанышбеков. – 2-е изд., доп. и перераб. – Алматы : Искандер, 2006. – 56 с.
  • Прерванная песня [Текст] : к 65-летию Оралхана Бокея (1943-1993) : рек. указ. лит. для юношества и РДЧ / сост. В. А. – Усть-Каменогорск : ОДЮБ, 2008. – 34 с.

 Статьи:

  • Новиков М. В поисках жизненной гармонии [Текст] / М. Новиков // Рудный Алтай. – 1985. – 20 декабря.

1990-1999

  • Оралхан Бокеев [Текст] : [писатель ; некролог] // Рудный Алтай. – 1993. – 20 мая. – С. 3.
  • Имени Оралхана Бокеева [Текст] : [Глубоковской общеобразовательной казахской школе присвоено имя писателя О. Бокеева] // Рудный Алтай. – 1997. – 15 марта
  • Долгопятова, Р. Оралхан Бокеев – певец родной земли [Текст] / Р. Долгопятова // Рудный Алтай. – 1998. – 29 сентября

2000-2009

  • Азмухамбетов, Ш. Дом у Бухтармы [Текст] / Ш. Азмухамбетов // Рудный Алтай. – 2003. – 15 марта. – С. 2
  • Шавлева Д. Не зарастет народная тропа… [Текст] / Д. Шавлева // Рудный Алтай. – 2003. – 9 августа. – С. 10
  • Прутков К. Своя дорога к творчеству Оралхана Бокеева [Текст] / К. Прутков // Рудный Алтай (приложение). – 2003. – 20 сентября. – С. 13
  • Токобаев М. Не погаси огня [Текст] / М. Токобаев // Рудный Алтай. – 2003. – 23 сентября. – С. 4
  • Шимырбаева Г. Певец Катон-Карагая [Текст] / Г. Шимырбаева // Казахстанская правда. – 2003. – 25 сентября. – С. 8
  • Шевченко В. В честь юбилея [Текст] / В. Шевченко // Казахстанская правда. – 2003. – 26 сентября. – С. 6
  • Омаров К. Айман [Текст] / К. Омаров // Рудный Алтай. – 2003. – 4 октября. – С. 7
  • Воронова В. Ему исполнилось бы 60… [Текст] : [о жизни и творчестве О. Бокеева] / В. Воронова // Рудный Алтай. – 2003. – 9 октября. – С. 4
  • Токобаев М. Юбилей Оралхана Бокеева [Текст] / Токобаев М. // Рудный Алтай. – 2003. – 11 октября. – С. 1
  • Бадиков В. Не уходи, Человек-олень! [Текст] / В. Бадиков // Казахстанская правда. – 2003. – 11 октября. – С. 8
  • Елибаев Р. Вспоминая Оралхана… [Текст] / Р. Елибаев // Рудный Алтай. – 2005. – 8 янв. – С. 8
  • Мустафин С. Герои Оралхана Бокея на экране [Текст] / С. Мустафин // Рудный Алтай. – 2006. – 26 сентября. – С. 8
  • Часнык Л. … И Пушкин здесь звучал на языке Абая [Текст] / Л. Часнык // Рудный Алтай. – 2006. – 26 сентября. – С. 8
  • Мустафин С. Актеры театра вжились в образы киногероев [Текст] / С. Мустафин // Рудный Алтай. – 2006. – 12 октября. – С. 23
  • Брындин А. Кербугу – гордый олень [Текст] / А. Брындин // Рудный Алтай. – 2006. – 27 октября. – С. 21
  • Токобаев М. Параллели в творчестве [Текст] / М. Токобаев // Рудный Алтай. – 2007. – 25 сентября. – С. 6.
  • Богданов, Г. Школы отмечают юбилей [Текст] / Г. Богданов // Рудный Алтай. – 2007. – 11 октября. – С. 1.
  • Токобаев М. Забытое зеркало, или отраженный свет Оралхана [Текст] / М. Токобаев // Рудный Алтай. – 2007. – 24 октября. – С. 3.
  • Карчалова А. Жизнь и творчество О. Бокеева (1943-1993) в музейных экспозициях Восточного Казахстана начала XXI века [Текст] / А. Карчалова // Вестник культуры. – 2007. – №10. – С. 18 – 20.
  • Осипов В. Алтайские самородки [Текст] / В. Осипов // Рудный Алтай. – 2008. – 4 марта. – С. 4.
  • Мукашева, А. Волшебных слов мастер [Текст] : [к 65-летию Оралхана Бокея] / А. Мукашева // Рудный Алтай. – 2008. – 7 октября. – С. 1.
  • Каир К. Путевка на областной конкурс [Текст] / К. Каир // Рудный Алтай. – 2009. – 2 июня. – С. 3.
  • Ысхак К. Мне снится до сих пор Алтай священный [Текст] : [беседа] / К. Ысхак ; беседовал А. Кантарбаев ; пер. с каз. К. Кудайбергенова // Рудный Алтай. – 2009. – 13 июля. – С. 3.
  • Жанузакова К. Т. Романтизм и модернизм: проблема преемственности [Текст] / К. Т. Жанузакова // Евразия. – 2010. – № 1. – С. 64-63.

2010-2013

  • Гапонова Н. Одна страна – одна книга [Текст] / Н. Гапонова // Казахстанская правда. – 2012. – 24 мая. – С. 8
  • Оркушпаева Н. Жизнь через грань поэзии [Текст] : [о XV областном конкурсе чтецов им. О. Бокеева] / Н. Оркушпаева // Рудный Алтай. – 2012. – 19 июня. – С. 2.
  • Мусина Р. Одна страна – одна книга [Текст] / Р. Мусина // Рудный Алтай. – 2012. – 16 июля. – С. 2.
  • Оленникова Т. Одна страна – одна книга [Текст] : [читаем рассказы казахского писателя О. Бокеева] / Т. Оленникова // Пульс района. – 2012. – 3 августа. – С. 5.
  • Токобаев М. Долгий след сверкающей молнии [Текст] : [о писателе О. Бокее] / М. Токобаев // Рудный Алтай. – 2012. – 28 сентября. – С. 13.
  • Кадыров Б. Библиотеки в эпоху перемен [Текст] / Б. Кадыров // Казахстанская правда. – 2012. – 2 октября. – С. 8
  • Иванов А. Кино об Оралхане [Текст] / А. Иванов // Рудный Алтай. – 2012. – 24 октября. – С. 6.
  • Ким Е. Оригинальное слово Оралхана Бокея [Текст] / Е. Ким // Рудный Алтай. – 2012. – 28 ноября. – С. 6.
  • Абдеева Я. “Куда идёшь, Человек?” [Текст] : [жизнь и проза Оралхана Бокеева] / Я. Абдеева // Книголюб. – 2012 . – № 10-15. – С. 15
  • Гапонова Н. Читающий город моей мечты [Текст] / Гапонова Н. // Казахстанская правда. – 2012. – 21 декабря. – С. 24
  • Жолаушынова Л. Строки, запавшие в сердце [Текст] / Л. Жолаушынова // Казахстанская правда. – 2013. – 13 февраля. – С. 7
  • Памятник от слова память [Текст] // 7 дней. – 2013. – 28 февраля. – С. 3
  • Багаутдинов Ш. Творческое наследие нашего Оралхана [Текст] : [о подготовке к празднованию 70-летия О. Бокея в Катон-Карагайском районе, в т. ч. о работе школьных библиотек по популяризации творчества земляка] / Ш. Багаутдинов // Рудный Алтай. – 2013. – 7 марта. – С. 4.
  • Ташенов Ч. Памяти Оралхана Бокея [Текст] / Ташенов Ч. // Казахстанская правда. – 2013. – 6 июня. – С. 7
  • Сосновская О. Чувство любви к родной земле [Текст] : в Усть-Каменогорске прошел XVI областной конкурс мастеров художественного чтения им. О. Бокея / О. Сосновская // Рудный Алтай. – 2013. – 22 июня. – С. 6.
  • Багаутдинов Ш. Герои писателя – на сцене [Текст] : в катон-Карагайском районе проходят конкурсы по произведениям О. Бокея / Ш. Багаутдинов // Рудный Алтай. – 2013. – 22 июня. – С. 6.
  • Абенова С. По следам «Человека-оленя» [Текст] : [премьерный показ фильма «Человек-олень» об Оралхане Бокее прошел в Глубоковской средней школе, названной в честь знаменитого земляка ] / С. Абенова // Казахстанская правда. – 2013. – 7 августа.
  • Шимырбаева Г. Тонкий и глубокий Оралхан [Текст] / Шимырбаева Г. // Казахстанская правда. – 2013. – 9 августа. – С. 12
  • Абенова С. Памятник мастеру слова [Текст] / Абенова С. // Казахстанская правда. – 2013. – 3 сентября. – С. 6
  • Таргынский, Кир. Поэту и гражданину [Текст] / К. Таргынский // 7 дней. – 2013. – 5 сентября. – С. 3.
  • Темирова А. Певец родной земли [Текст] : в Усть-Каменогорске в театре драмы им. Жамбыла прошел вечер, посвященный 70-летию О. Бокея / А. Темирова // Рудный Алтай. – 2013. – 9 сентябрь. – С. 9.
  • Токобаев М. Юбилей Оралхана Бокея [Текст] : [об юбилейных мероприятиях на родине писателя] / М. Токобаев // Рудный Алтай. – 2013. – 13 сентября. – С. 2.
  • Азмухамбетов Ш. С вершин Алтая увидеть мир! [Текст] : [о республиканском конкурсе чтецов художественного слова им. О. Бокея] / Ш. Азмухамбетов // Рудный Алтай. – 2013. – 13 сентября. – С. 11.
  • Абенова С. Он черпал вдохновение в родных истоках [Текст] / Абенова С. // Казахстанская правда. – 2013. – 14 сентября. – С. 14
  • Абенова С. Он черпал вдохновение в родных истоках [Текст] : [в Восточном Казахстане проходят мероприятия, посвященные юбилею О.] / С. Абенова // Казахстанская правда. – 2013. – 14 сентября. – С. 14.
  • Токобаев М. Не гаснет над миром звезда Алтая [Текст] : [об юбилейных мероприятиях на родине писателя] / М. Токобаев // Рудный Алтай. – 2013. – 16 сентября. – С. 1, 3.
  • Абенова С. Его таланта негасимый свет [Текст] / C. Абенова С. // Казахстанская правда. – 2013. – 18 сентября. – С. 4
  • Абенова, С. Его таланта негасимый след [Текст] : [на малой Родине О. Бокеева, прошли мероприятия, посвященные 70-летию писателя] / С. Абенова // Казахстанская правда. – 2013. – 18 сентября. – С. 4.
  • Тарлыкова О. Конспект по книге с названием “Жизнь” [Текст] / О. Тарлыкова // 7 дней. – 2013. – 19 сентября. – С. 3
  • Китапбаева Р. Памятник на память [Текст] / Р. Китапбаева // Огни Прииртышья. – 2013. – 20сентября. – С. 2.
  • Рысакова Ш. Поэту посвящается [Текст] / Ш. Рысакова // Вести Семей. – 2013. – 24 сентября. – С. 3
  • Таргынский К. И памятник на родине [Текст] / К. Таргынский // 7 дней. – 2013. – 26 сентября. – С. 4.
  • Таргынский Кир. И памятник на родине [Текст] / К. Таргынский // 7 дней. – 2013. – 26 сентября. – С. 4
  • Сарсембаева Б. Ювелир слова [Текст] / Б. Сарсембаева // Огни Прииртышья. – 2013. – 27сентября. – С. 2.
  • Кратенко А. Перечитать Бокея [Текст] : [о презентации фильма А. Лаптева “Человек-олень” в ВК областной библиотеке им. А. С. Пушкина] / А. Кратенко // Рудный Алтай. – 2013. – 30 сентября. – С. 8.
  • Человек-олень [Текст] : [о презентации фильма А. Лаптева “Человек-олень” в ВК областной библиотеке им. А. С. Пушкина] // Усть-Каменогорск. – 2013. – 3 октября. – С. 7.
  • Тарлыкова О. Какое это благо – быть! [Текст] : к 70-летию О. Бокеева / О. Тарлыкова // Простор. – 2013. – № 11. – С. 116-121
  • Абишева О. Путешествие в край аруаны [Текст] / О. Абишева // Простор. – 2013. – № 12. – С. 108-117