Черных Станислав Евгеньевич

Черных Станислав Евгеньевич (1934-1991) – тарихшы, архивист, өлкетанушы, жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі, Қазақ КСР мәдениетінің еңбек сіңірген қызметкері, Архив ісіндегі үздік қызметкер.

1934 жылы 31 қазанда Өскемен қаласында дүниеге келген. Еңбек жолын он екі жасында бастаған. 1952 жылы 10 сыныпты бітірген соң, комсомолдық шақыру бойынша авиацияға кеткен. Павлодар әскери авиация мектебін, одан кейін Новосібір маңындағы Сталинград әскери-авиациялық мектепті бітірген. Оралда әскери авиациялық бөлімдерде қызмет еткен. Ұшу кезінде омыртқа жарақатын алған, сондықтан 1960 жылдың желтоқсанында Совет Армиясының қатарынан капитан шенінде босатылған.

1961 жылы қаңтарда Өскеменге оралып, Шығыс Қазақстан облыстық мұрағатына жұмысқа орналасқан. 1967 жылы Мәскеу тарихи-мұрағаттық институтын «үздік бағамен» тәмамдаған.

Шығыс Қазақстан облысының тарихын зерттей отырып, С. Черных аймақтың «ақтаңдақтарын», яғни белгісіз тұстарын, атақты жерлестерінің өмірбаяндарындағы көп мәліметтерді анық көрген. Оны қызықтыра отырып, газет-журналдарға жиі жазып, өлкетанушы әрі танымал жазушыға айналған. «Простор», «Дальний Восток», «Молодая гвардия», «Советские архивы», «Уральский следопыт» журналдарында, сондай-ақ Қазақстан газеттерінде мақалалар жариялаған. Сонымен қатар келесі жинақтарды шығару жұмыстарына қатысқан:

  • «Бесстрашные» (1964)
  • «Герои Социалистического труда» (1969–1985)
  • «Очерки истории Рудного Алтая» (1970)
  • «С берегов Иртыша» (1981)
  • «Рудный Алтай» (1985)
  • «Они сражались за родину» (1985)
  • «Город рабочей доблести» (1986)
  • «Казахстанскому пчеловодству – 200 лет» (1986)
  • «Прииртышье мое» (1988, 1990)
  • «Зыряновск» (1991) және басқа басылымдар.

Барлығы шамамен 150 журналдық және жинақтағы еңбектері, 1000-ға жуық газет мақалалары бар.

1981 жылы алғашқы тарихи-құжаттық очерктер жинағы «С берегов Иртыша» жарық көрген. Кейінгі еңбектері:

  • «Одна, но пламенная страсть» (1986)
  • «Под небом Алтая» (1988)
  • «Воспоминания о Павле Васильеве» (1989)
  • «Прииртышье мое» (1988–1990)
  • «Штрихи к портрету города» (1990)
  • «Зыряновск» (1991)

Очерктерінде С.Е. Черных Өскемен қаласының негізін қалаушы майор Иван Лихарев, географ, ботаник, зоолог және өлкетанушы А.Н. Седельников, танымал бақшы Д.Г. Панкратьев, бал шаруашылығы маманы А. Федоров, Алтай ботаникалық бағының негізін қалаушы П.А. Ермаков, сондай-ақ жерлес жазушылар А.М. Волков, Е.Н. Пермитин, Н.И. Горбачев, П.П. Бажов, А. Иванов, П. Кузнецов, К. Кайсенов, О. Бөкей туралы баяндайды.

Шамамен отыз жыл С.Е. Черных талантты жерлес ақын Павел Николаевич Васильевтің өмірі мен шығармашылығын зерттеуге арнаған. Бұл ұзақ еңбектің нәтижесі – «Воспоминания о Павле Васильеве» жинағы (1990), сондай-ақ әртүрлі басылымдарда мақалалар мен очерктер.

С.Е. Черных – КСРО Жазушылар одағының мүшесі, Қазақ КСР мәдениетінің еңбек сіңірген қызметкері (1987). ВДНХ КСРО-ның қола медалімен, «Қарулы күштердің 40 жылдығы», «Ерен еңбегі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

1991 жылы 14 желтоқсанда ұзаққа созылған ауыр науқастан қайтыс болған.

С.Е. Черныхтың кітаптары:

  • «С берегов Иртыша» (Алма-Ата, 1981)
  • «Одна, но пламенная страсть» (Алма-Ата, 1986)
  • «Под небом Алтая: литературная критика» (Алма-Ата, 1988)
  • «Начало положила крепость…» (Усть-Каменогорск, 2004)

С.Е. Черных қатысқан басылымдар:

  • «Рудный Алтай: индустр. развитие Вост.Казахстана. 1920-1945 гг.» (1985)
  • «Город рабочей доблести» (1986)
  • «Воспоминания о Павле Васильеве» (1989)
  • «Штрихи к портрету города» (1990)

С.Е. Черных туралы әдебиеттер мен мақалалар:

  • Қинаятқызы С. «Жарқын өмір иесі» (2000)
  • Қарасаев Ғ. «С.Е. Черных – Шығыс Қазақстан облысын зерттеуші» (2001)
  • Жанұзақова Р. «С.Е. Черныхтың туғанына 75 жыл» (2009)
  • «Краеведческие чтения, посвященные 80-летию С.Е. Черных» (2014)

Интернет ресурстар: